Doğa ile ilgili kitaplar, her ne kadar hem doğa severlerin hem de kitap severlerin ilgi alanları arasında olsa da, aslında herkesin kendinden bir şey bulabileceği metinler içerir. Zira doğa, insana en sade haliyle kendini hatırlatır. Doğayı izlemek, onun karşısında insanın kendi küçüklüğünü fark etmesi ve doğanın kutsallığına saygı duyması insanın kendisiyle ve içinde bulunduğu dünyayla kurduğu bağı güçlendiren en temel deneyimlerden biridir. Doğa ile ilgili kitaplar tam da bu noktada, bu deneyimden uzak kalan insana o bağı yeniden kurma isteği uyandırır belki de.
Babamın ölümünden sonra, neredeyse hiçliğin ortası sayılacak bir köyde uzun zaman geçirdim. Hiçliğin ortası diyorum çünkü etrafta hoyrat ormanlardan başka neredeyse hiçbir şey yoktu. O süre zarfında ise beni teskin eden iki şey vardı: doğa ve kitaplar. Orada geçirdiğim vakit boyunca okuduğum neredeyse tüm kitapları bu yazıda derledim. Bazısını ikinciye ve hatta üçüncüye okudum. Umarım size de faydası dokunur.
1- Henry David Thoreau – Walden
Henry David Thoreau’nun Walden kitabı, 1854 yılında yayımlanmış olup, Amerikan edebiyatının en etkili doğa ve felsefe eserlerinden biri olarak kabul edilmektedir. Thoreau, kitabında Massachusetts eyaletindeki Walden Gölü yakınlarında, kendi inşa ettiği küçük kulübede geçirdiği birkaç yılını anlatır. Bu süre boyunca doğayla iç içe yaşamayı, basit bir hayat sürmeyi ve maddi bağımlılıklardan uzak durmayı deneyimlemiştir. Henry David Thoreau’nun Walden kitabı, köyde yaptığım orman yolculuklarında kendime en yakın hissettiğim kitaplardan biri olmuştur. Defalarca okunması ve üstüne notlar alınması gereken bir kitap.
“Doğayla olan yakınlığım beni insanlardan uzaklaştırıyor. Güneşe, aya, sabaha ve akşama olan ilgim beni daha da yalnızlaştırıyor. Ancak benim zenginliğim mal, mülk, insan değil; doğadan aldığım keyiftir.” -Henry David Thoreau
2- Jean-Jacques Rousseau – Yalnız Gezerin Düşleri
Beni en az Walden kadar etkileyen kitapların başında gelen Yalnız Gezerin Düşleri, J-J Rousseau’nın tek başına yaptığı doğa ve orman yürüyüşleri sırasında kendi benliğine dair fark ettiği çıkarımları kaleme aldığı muhteşem bir kitap. Kitabı okurken yazarla birlikte o yolculukların kendisi oluyorsunuz adeta. Patikalarda yürüyorsunuz, rüzgarı hissediyorsunuz, sessizliği dinliyorsunuz. Her sayfa, hem yolculuğun kendisini hem de yazarın gözünden dünyayı deneyimlemenizi sağlıyor.
“Bu yalnızlık ve derin düşüncelere dalma saatleri tamamen kendim olduğum, hiçbir şeyin zihnimi çelemediği, beni engelleyemediği, tamamen doğanın istediği gibi olduğumu gerçekten söyleyebildiğim yegane saatlerdir.” – Jean-Jacques Rousseau
3- Ralph Waldo Emerson – Doğa
İnsan için önemli olan Doğa’nın ruhunu keşfetmektir diyen Emerson’un Doğa kitabı her ne kadar yukarıdaki iki kitap kadar çok bilinmese de, ben yine aynı şekilde bir çırpıda okumuştum. Aslında çok geniş çaplı bir kitap değil zira bir denemedir. Doğa isimli eserinde Emerson, doğanın güzelliği ve gücü üzerine düşüncelerini paylaşır ve doğanın bireyler için ilham ve aydınlanma kaynağı olabileceğini savunur. Okuyuculara, doğanın yüzeyinin ötesine bakmalarını ve onun temelindeki ruhani özü takdir etmelerini önerir.
4- Emanuele Coccia – Bitkilerin Yaşamı
Hak ettiği değeri görmediğini düşündüğüm bir kitap Bitkilerin Yaşamı. Kitap ile ilgili internette şöyle bir tabir okumuştum: ” Bu kitap botanik felsefe türünde irdelenmeli” Gerçekten de Coccia’nın doğayı ele alış biçimi, onu bilimsel bir incelemenin ötesine taşıyor ve felsefi bir düşünce deneyine dönüştürüyor. Metafiziğe, mistisizme, gizli ilimlere de ilginiz varsa bu kitabı okumanızı şiddetle tavsiye ediyorum.
“Bitkiler sayesinde toprak, nefesin metafizik mekânı haline gelir.” – Emanuele Coccia
5- Hermann Hesse – Ağaçlar
Hermann Hesse’nin en sevdiğim kitaplarından biri Ağaçlar kitabı. Aslında bu kitabı çoğumuz biliyoruz ancak böyle bir listeye koymamak haksızlık olurdu. Hesse ağaçları ve bilhassa doğayı salt botanik bir varlık olarak görmüyor elbette. Ona göre doğa ve onun kutsal ürünleri olan ağaçlar bize yol gösterici birer varlık. Her ağaç, sessiz ama derin bir bilgelik taşır, insan onlara bakarken hem doğayı hem de kendi iç dünyasını daha iyi anlama fırsatı bulur.
6- Deniz Gezgin – Bitki Mitosları
Deniz Gezgin ile ilk kez Ahraz isimli kitabı ile tanışmıştım ve yazarın üslubuna aşık olmuştum. Ahraz kitabında da yazar, doğa ile insan arasındaki bağı çarpıcı şekilde anlatıyor. O kitabı da kesinlikle önermekle birlikte, Bitki Mitosları kitabı da mutlaka okunması gereken doğa ile ilgili kitaplar arasında yer alıyor. Kitapta ise bitkilerin farklı kültürlerde insanların kültürel dünyasında nasıl konumlandığı ve anlam kazandığı ele alınıyor.
“Doğada hiçbir ot yoktur ki varlığı gereksiz ve yaşamın bağlarından kopuk olsun.” -Deniz Gezgin, Bitki Mitosları
7- Ulaş Tanrıkul – Ağaç Mitolojisi, Kuş Mitolojisi
Bu başlıkta iki kitaba birden yer vermek istiyorum: Ağaç Mitolojisi ve Kuş Mitolojisi. Ulaş Tanrıkul, bu iki kitabında ağaçların, doğanın ve hayvanların kadim geleneklerinin, hayatımıza ne denli sessiz ve derin bir şekilde sirayet ettiğini anlatıyor bir anlamda. Kitaplar, okuru mitolojik bilgilerin ötesine taşıyarak, doğa ve kültür arasındaki görünmez bağları fark etmeye davet ediyor. Ben açıkçası özellikle Ağaç Mitolojisi kitabını çok sevmiştim.
“Novalis Geceye Övgüler kitabında ağaçların eskiden insanca bir anlamının olduğunu söyler. Bizi insanlık tarihinin eski çağlarına götürürler. Yeryüzünde tanrılar ile insanların yan yana dolaştığı, ağaçların kollarında tanrıçaların belirdiği bir başlangıç dönemidir bu. Sonra dünya ve insanlık yaşlanmaya başlar. İnsan zihninin bu büyülü düş- leri kaybolur ve insanoğlu göğün yukarısındaki “öteki dünya”yı arzulamaya başlar. Tanrılar yeryüzünü terk edip göğe yükselmiş, doğa yalnız ve cansız kalmıştır. Ağacın insanca anlamı ölmüştür.” -Ulaş Tanrıkul, Ağaç Mitolojisi
8- Daniel Chamovitz – Bitkilerin Bildikleri
Daniel Chamovitz’un Bitkilerin Bildikleri adlı eseri, bitkilerin dünyasını insan algısına daha yakın bir şekilde anlamamızı sağlayan sıra dışı bir bakış açısı sunuyor. Chamovitz, bitkilerin ışığa, sıcaklığa, suya ve hatta tehlikelere nasıl tepki verdiğini örneklerle açıklıyor. Özellikle doğa meraklıları, botanik öğrencileri veya biyolojiye ilgi duyan herkes için ideal bir kitap.
9- Jim Dekorne – Psikedelik Şamanizm
Aslında bu kitap daha çok şamanizm odaklı bir deneyim kitabı ama listeye eklemeden geçemeyeceğim. Jim DeKorne’un Psikedelik Şamanizm eseri, şamanik uygulamalar ile psikedelik deneyimleri bir araya getirerek, bilinç, ritüel ve kişisel dönüşüm üzerine okuma yapmamıza olanak tanıyor. Ancak bu deneyimlerin tamamen kişisel olduğunu belirtmem gerekir. Konuya vakıf olanların ne demek istediğimi anlayacağını umuyorum.
“Doğa, fethedilecek düşmanımız değildir. Doğa, aziz tutulacak ve keşfedilecek kendimizdir.” – Jim Dekorne, Psikedelik Şamanizm
10- Ümit Sayın – Psikoaktif Bitkiler
Psikoaktif Bitkilerin Tarihi ve Farklı Bilinç Hallerinin Psikofarmakolojisi, Türkiye’de psikoaktif bitkiler üzerine odaklanan kapsamlı bir eser. Kitap, bitki bilimini tarih, etnobotanik ve kültürel antropoloji ile harmanlayarak okura bu bitkiler ve bileşikler hakkında geniş bir perspektif sunmayı amaçlar. Ancak içeriği nedeniyle 21 yaş sınırı olduğu belirtilir. Ben de bu bağlamda uyarımı yapmış olayım, 21 yaşından küçükseniz kitabı okumanızı tavsiye etmiyorum.
“Yani bir bilgisayar gibi ele alınırsa, vücut hardware (dış donanım), beyin ara-iletici (transmitter) zihin işe software’dir (bilgisayar programı). Biri olmadan ötekinin var olması mümkün değildir. Beden-zihin kavramı yeni bir anlayışa yol açmıştır. Bu teoriye göre karaciğerdeki bir reaksiyondan, pankreastaki bir soruna kadar pek çok olgu zihinsel durumu ve bilinci etkiler. Tersi de söz konusudur, zihinsel durum veya bilinç hali vücuttaki organlara gönderdiği mesajlarla tüm vücudu etkiler. Psikolojik yapı ile gövde ve biyolojik yapı iç içedir.” -Ümit Sayın – Psikoaktif Bitkiler
11- Michael Pollan – Arzunun Botaniği
Özellikle kapak tasarımı ile ilgimi çeken Arzunun Botaniği, doğa ile insan arzuları arasındaki bağları keşfetmenize olanak sağlayan, okunması keyifli bir kitaptır. Yazar bitkileri pasif yaşam formları olarak görmek yerine, kendi evrim süreçlerinde insanları “kullanan” aktif oyuncular olarak ele alır. Kitap doğayı sadece çevremizdeki pasif bir arka plan olarak görmek yerine, kendi istek ve etkimizle nasıl etkileşimde bulunduğumuzu düşünmeye teşvik ediyor.
12- Tristan Gooley – Doğanın İşaretlerini Okumanın Kaybolmuş Sanatı
Eğer benim gibi doğada gerçekten vakit geçiriyorsanız (bungalov tatili ya da mangal yapmaktan bahsetmiyorum elbette) Doğanın İşaretlerini Okumanın Kaybolmuş Sanatı kitabı ufkunuzu genişletecektir. Kitap doğaya bakmayı yeniden öğrenmemizi sağlayan, hem öğretici hem de büyüleyici bir eser. Tristan Gooley bu kitapta, doğanın aslında sürekli konuştuğunu ama bizim bu dili unuttuğumuzu anlatır. Ona göre ağaçlar, yıldızlar, rüzgar, hayvanlar ve hatta kokular bile birer işarettir. Önemli olan, bu işaretleri nasıl okuyacağımızı bilmektir.
“Bir arazide serpilen, çevresindeki otlardan daha uzun saplı, parlak sarı çiçekler görürseniz bu çiçekleri yemeyin. Ne kadar çekici olursa olsun, kanmayın. Bu çiçekler sizin için kötü bir öğle yemeği olacaktır.” -Tristan Gooley, Doğanın İşaretlerini Okumanın Kaybolmuş Sanatı
13- Peter Wohlleben – Ağaçların Gizli Yaşamı
Wohlleben’e göre ağaçlar yalnız, sessiz varlıklar değildir. Aksine birbirleriyle iletişim kurarlar, aile gibi yaşarlar, hasta olan ağaçlara besin göndererek destek olurlar, tehlikeleri önceden haber verirler. Yani orman, aslında görünmeyen bağlarla örülü bir canlı topluluktur. Ağaçların Gizli Yaşamı, doğayı romantize etmekle bilim arasında ince bir yerde duruyor bence.
“Orman ekosistemi hassas bir dengede durmaktadır. Her varlık, diğer tüm varlıkların sağlığına katkıda bulunduğu bir konum ve işleve sahiptir. Doğa, genelde bu ya da benzeri bir şekilde tanımlanır; ancak, bu ne yazık ki yanlıştır. Zira orada, ağaçların altında, orman kanunları geçerlidir. Bütün türler hayatta kalmak ister ve ihtiyacı olan şeyi diğerlerinden alır. Hepsi de gaddardır ve her şeyin çökmemesinin tek sebebi, hakkı olandan fazlasını talep edenlere karşı korumaların mevcut oluşudur.” -Peter Wohlleben, Ağaçların Gizli Yaşamı
14- Merlin Sheldrake – Saklı Dünya
Merlin Sheldrake’in Saklı Dünya kitabı, mantarların ve özellikle miselyum ağlarının dünyayı nasıl şekillendirdiğini anlatan büyüleyici bir kitap. Yazara göre ağaçlar, mantarlar sayesinde sosyal ağ kuruyor. Kitap, toprağın altındaki görünmez hayatı görünür kılıyor desek yanlış olmayacaktır.
“Bitkilerin sosyal ağı mantarlardır.” – Merlin Sheldrake, Saklı Dünya
15- Jean Giono – Ağaç Diken Adam
Jean Giono’nun kaleme aldığı Ağaç Diken Adam, kısa ama etkisi çok büyük bir kitap. Kitap o kadar naif bir anlatıya sahip ki, hiç bitmesin istiyorsunuz. Ancak bence onu kıymetli yapan elbette hikayesi. Hayatının son otuz yılını, kupkuru ve verimsiz bir coğrafyayı adım adım yeşertmeye adayan, sabrı, kararlılığı ve sessiz emeğiyle yüzlerce hektarlık alanı tek başına bir ormana dönüştüren sıra dışı bir insanın hikayesi bu. Ağaç Diken Adam, büyük değişimlerin çoğu zaman sessizce başladığını hatırlatır.
“Bir insanın kişiliğinin gerçekten olağanüstü yönlerini anlayabilmek için eylemlerini uzun yıllar boyunca izleyebilme şansına sahip olmak gerekir. Kişinin eylemleri bencillikten tamamıyla arınmışsa, onu eyleme yönlendiren itki eşsiz bir yücegönüllülük örneğiyse, hiçbir ödül beklemediği kesinse ve dahası yeryüzünde silinmeyecek izler bırakmışsa, işte o vakit gerçekten de, hataya yer bırakmayacak bir kesinlikle unutulmaz bir insandan bahsediyoruz demektir.” – Jean Giono, Ağaç Diken Adam
16- İstanbul Saint Joseph Lisesi Tarihi Bitki Koleksiyonu
Bu kitap ne yazık ki bende yok ancak listeye eklemeseydim kitaba haksızlık olurdu. Peki nedir bu kitabı böylesine değerli yapan? Saint Joseph Lisesi’nde görev yapan üç rahip-öğretmen, öğrencileriyle birlikte İstanbul’un her iki yakasını, özellikle de Kadıköy çevresini gezerek bitki örnekleri toplamaya başlar. Toplanan bitkiler kurutulmadan önce, dönemin botanik ve biyoloji bilgileri ışığında dikkatle incelendi ve sınıflandırıldı; her birine ait bilgiler özenle hazırlanmış etiketlere işlendi. Ve ortaya bu muhteşem eser çıktı.
Doğa, Bitki, Ağaç İle İlgili Diğer Kitaplar
Aslına bakarsanız bu liste uzar da uzar… Çünkü doğa tek bir unsurdan ibaret değildir, her biri kendi içinde ayrı bir dünya barındıran sayısız canlıyı, döngüyü ve dengeyi içinde taşır. Dolayısıyla aslında kaynak çok. Ancak ben bundan sonrasında sadece yazar ve kitap ismi olarak devam edeceğim, zira hepsine yer vermek mümkün değil.
- Cengiz Çevik – Seneca’nın Doğa Felsefesi
- Dave Canterbury – Vahşi Doğada Hayatta Kalma Sanatı
- Kirsteen Rogers – Doğa – Yabani Çiçekler
- Scott D. Sampson – Doğa Dostu Çocuk Nasıl Yetiştirilir?
- Michael Largo – Bitkilerin Gizli Dünyası
- Peter Wohlleben – Ormanın Kalbi
- Sepp Holzer – Permakültür Uygulamaları
- Richard Louv – Doğadaki Son Çocuk
- Ünal Akkemik – Türkiye’nin Bütün Ağaçları ve Çalıları
- Erdoğan Atmış – Rahatı Kaçan Orman
- John Moynier- Herkes İçin Dağcılık
